Η διάλεξη Καφάτος 2026 (Kafatos Lecture 2026), που διοργανώθηκε από το Ευρωπαϊκό Εργαστήριο Μοριακής Βιολογίας (EMBL) προς τιμήν του Φώτη Καφάτου, διακεκριμένου Έλληνα βιολόγου και ιδρυτικού Διευθυντή του Ινστιτούτου Μοριακής Βιολογίας και Βιοτεχνολογίας του Ιδρύματος Έρευνας και Τεχνολογίας (ΙΜΒΒ-ΙΤΕ), πραγματοποιήθηκε στις 9 Οκτωβρίου, στο νέο Αμφιθέατρο του Κόμβου Καινοτομίας και Προηγμένης Εκπαίδευσης του ΙΤΕ.

Τη διάλεξη έδωσε ο νομπελίστας Svante Pääbo, ο οποίος παρουσίασε την ομιλία με τίτλο «Μια προσέγγιση της ανθρώπινης καταγωγής και υγείας μέσα από τη σκοπιά των Νεάντερταλ: Πώς το αρχαίο DNA αποκαλύπτει νέες γνώσεις για τις ασθένειες και τη βιολογία». Αξιοποιώντας δεκαετίες πρωτοποριακής έρευνας, ο Pääbo παρουσίασε συναρπαστικά ευρήματα σχετικά με τον τρόπο με τον οποίο το αρχαίο DNA μεταμορφώνει την κατανόησή μας για την ανθρώπινη εξέλιξη, τη βιολογία και την υγεία.

Στο πλαίσιο του πρωτοποριακού έργου του, ο Pääbo και η ερευνητική του ομάδα αποκωδικοποίησαν το πρώτο γονιδίωμα Νεάντερταλ, αποκάλυψαν στοιχεία διασταύρωσης μεταξύ Νεάντερταλ και σύγχρονων ανθρώπων και εντόπισαν τους μέχρι τότε άγνωστους Ντενίσοβαν, μέσω DNA που εξήχθη από ένα μικρό οστικό θραύσμα το οποίο ανακαλύφθηκε σε μια σπηλιά στη Σιβηρία. Οι ανακαλύψεις αυτές αναδιαμόρφωσαν ριζικά την κατανόησή μας για την ανθρώπινη καταγωγή και τη γενετική κληρονομιά των εξαφανισμένων συγγενικών μας ειδών.

Κεντρικό θέμα της διάλεξης αποτέλεσε η συνεχιζόμενη επίδραση του αρχαϊκού ανθρώπινου DNA στην υγεία των σύγχρονων ανθρώπων. Ο Pääbo εξήγησε ότι οι άνθρωποι με καταγωγή εκτός της υποσαχάριας Αφρικής φέρουν συνήθως περίπου 2% DNA Νεάντερταλ, ενώ ορισμένες κληρονομικές γενετικές παραλλαγές εξακολουθούν να επηρεάζουν τις βιολογικές λειτουργίες και την ευαισθησία σε ασθένειες.

Η πανδημία COVID-19 αποτέλεσε ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα αυτής της γενετικής κληρονομιάς. Μια γενετική παραλλαγή στο χρωμόσωμα 3, που κληρονομήθηκε από τους Νεάντερταλ, συσχετίστηκε με αυξημένο κίνδυνο σοβαρής νόσησης μετά τη μόλυνση. Αντίθετα, άλλες αρχαϊκές γενετικές παραλλαγές ενδέχεται να έχουν ευεργετικές επιδράσεις, καθώς έχουν συσχετιστεί με την αναπαραγωγική υγεία, χαμηλότερο κίνδυνο αποβολής και διαφορετικές αποκρίσεις σε ορισμένες φαρμακευτικές αγωγές. Παράλληλα, η γενετική συνεισφορά των Ντενίσοβαν προσφέρει πρόσθετα στοιχεία για την ανθρώπινη εξέλιξη και προσαρμογή.

Πέρα από τις επιστημονικές ανακαλύψεις, η εκδήλωση αποτέλεσε φόρο τιμής στη διαχρονική παρακαταθήκη του Φώτη Καφάτου. Κατά την εναρκτήρια ομιλία του, ο Καθηγητής Βασίλης Χαρμανδάρης, Πρόεδρος του ΙΤΕ, ανέδειξε την εξαιρετική συμβολή του Svante Pääbo στην έρευνα του γονιδιώματος και αναφέρθηκε στην επιστημονική παρακαταθήκη του Καφάτου. Υπογράμμισε τον καθοριστικό ρόλο του τελευταίου στην ίδρυση και τη διαμόρφωση του ΙΤΕ, ως ιδρυτικού Διευθυντή του ΙΜΒΒ-ΙΤΕ, τη διεθνή αναγνώρισή του ως επιστήμονα, καθώς και τη συμβολή του στη δημιουργία του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Έρευνας (ERC).

Ο Καθηγητής Νεκτάριος Ταβερναράκης, πρώην Πρόεδρος του ΙΤΕ και νυν Επιστημονικός Διευθυντής του ΙΜΒΒ, παρουσίασε μια συγκινητική παραβολή, παραλληλίζοντας τον Καφάτο με ένα άστρο: λαμπρό και φωτεινό κατά τη σχετικά σύντομη ζωή του, που όμως, στο τέλος της ύπαρξής του, διασκορπίζει τα στοιχεία από τα οποία γεννιούνται νέα άστρα και, τελικά, η ίδια η ζωή. Αυτή η δυνατή εικόνα αποτύπωσε τον διαχρονικό αντίκτυπο του επιστημονικού οράματος του Καφάτου και τις γενιές επιστημόνων που εμπνεύστηκαν από το έργο του και συνέχισαν την πορεία της ανακάλυψης.

Ο Καθηγητής Ιωάννης Βόντας, Διευθυντής του ΙΜΒΒ-ΙΤΕ, σημείωσε ότι η επίσκεψη του Pääbo συνέπεσε με την πρόσληψη της ερευνήτριας Δρ. Ειρήνης Σκουρτανιώτη ως Επιστημονικής Διευθύντριας της Μονάδας Αρχαίου DNA του Ινστιτούτου. Αξιοποιώντας τη δεκαετή επιτυχημένη ερευνητική δραστηριότητα της Μονάδας, η νέα αυτή στελέχωση αναμένεται να ενισχύσει σημαντικά την έρευνα στο αρχαίο DNA στο ΙΜΒΒ και να δημιουργήσει νέες δυνατότητες για τη διερεύνηση της εξελικτικής ιστορίας των ανθρώπων και άλλων οργανισμών.

Η Eileen Furlong, επικεφαλής του τομέα Βιολογίας του Γονιδιώματος στο EMBL, παρουσίασε τον Svante Pääbo και του προσέφερε αναμνηστικό δώρο, ως αναγνώριση της συμμετοχής του στη Διάλεξη Καφάτος 2026.

Η διάλεξη ολοκληρώθηκε με μια ζωντανή συνεδρία ερωτήσεων και απαντήσεων, δίνοντας τη δυνατότητα στους συμμετέχοντες, τόσο διά ζώσης όσο και εξ αποστάσεως, να συνομιλήσουν απευθείας με τον νομπελίστα και να διερευνήσουν περαιτέρω τα επιστημονικά ζητήματα που ανέδειξε η παρουσίασή του.